(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.25. అధ్యాయః 025
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
వ్యాసేన యుధిష్ఠిరం ప్రతి సేనజిద్వచనానువాదపూర్వకం రాజధర్మకథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

వైశంపాయన ఉవాచ। 12-25-0x(5376)(65647)
ద్వైపాయనవచః శ్రుత్వా కుపితే చ ధనంజయే।
వ్యాసమామంత్ర్య కౌంతేయః ప్రత్యువాచ యుధిష్ఠిరః॥ 12-25-1(65648)
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-25-2x(5377)
న పార్థివమిదం రాజ్యం న భోగాశ్చ పృథగ్విధాః।
ప్రీణయంతి మనో మేఽద్య శోకో మాం దారయత్యయం॥ 12-25-2(65649)
శ్రుత్వా వీరవిహీనానామపుత్రాణాం చ యోషితాం।
పరిదేవయమానానాం న శాంతిం మనసా లభే॥ 12-25-3(65650)
ఇత్యుక్తః ప్రత్యువాచేదం వ్యాసో యోగవిదాంవరః।
యుధిష్ఠిరం మహాప్రాజ్ఞో ధర్మజ్ఞో వేదపారగః॥ 12-25-4(65651)
వ్యాస ఉవాచ। 12-25-5x(5378)
న కర్మణా లభ్యతే చేజ్యయా వా
నాప్యస్తి దాతా పురుషస్య కశ్చిత్।
పర్యాయయోగాద్విహితం విధాత్రా
కాలేన సర్వం లభతే మనుష్యః॥ 12-25-5(65652)
న బుద్ధిశక్త్యాఽఽధ్యయనేన శక్యం
ప్రాప్తుం విశేషం మనుజైరకాలే।
మూర్ఖోఽపి చాప్నోతి కదాచిదర్థా
న్కాలో హి సర్వం పురుషస్య దాతా॥ 12-25-6(65653)
న భూరకాలేషు ఫలం దదాతి
శిల్పాని మంత్రాశ్చ తథౌషధాని।
తాన్యేవ కాలేన సమాహితాని
సిద్ధ్యంతి వర్ధంతి చ భూతికాలే॥ 12-25-7(65654)
కాలేన శీఘ్రాః ప్రవహంతి వాతాః
కాలేన వృష్టిర్జలదానుపైతి।
కాలేన పఝోత్పలవంజలం చ
కాలేన పుష్యంతి వనేషు వృక్షాః॥ 12-25-8(65655)
కాలేన కృష్ణాశ్చ సితాశ్చ రాత్ర్యః
కాలేన చంద్రః పరిపూర్ణబింబః।
నాకాలతః పుష్పఫలం ద్రుమాణాం
నాకాలవేగాః సరితో వహంతి॥ 12-25-9(65656)
నాకాలమత్తాః ఖగపన్నగాశ్చ
మృగద్విపాః శైలమృగాశ్చ లోకే।
నాకాలతః స్త్రీషు భవంతి గర్భా
నాయంత్యకాలే శిశిరోష్ణవర్షాః॥ 12-25-10(65657)
నాకాలతో ంరియతే జాయతే వా
నాకాలతో వ్యాహరతే చ బాలః।
నాకాలతో యౌవనమభ్యుపైతి
నాకాలతో రోహతి బీజముప్తం॥ 12-25-11(65658)
నాకాలతో భానురుపైతి యోగం
నాకాలతోఽస్తం గిరిమభ్యుపైతి।
నాకాలతో వర్ధతే హీయతే చ
చంద్రః సముద్రోఽపి మహోర్మిమాలీ॥ 12-25-12(65659)
అత్రాప్యుదాహరంతీమమితిహాసం పురాతనం।
గీతం రాజ్ఞా సేనజితా దుఃఖార్తేన యుధిష్ఠిర॥ 12-25-13(65660)
సర్వానేవైష పర్యాయో మర్త్యాన్స్పృశతి దుఃసహః।
కాలేన పరిపక్వా హి ంరియంతే సర్వపార్థివాః॥ 12-25-14(65661)
ఘ్నంతి చాన్యాన్నరాన్రాజంస్తానప్యన్యే తథా నరాః।
సంజ్ఞైషా లౌకికీ రాజన్న హినస్తి న హన్యతే॥ 12-25-15(65662)
హంతీతి మన్యతే కశ్చిన్న హంతీత్యపి చాపరః।
స్వభావతస్తు నియతౌ భూతానాం ప్రభవాప్యయౌ॥ 12-25-16(65663)
నష్టే ధనే వా దారే వా పుత్రే పితరి వా మృతే।
అహో దుఃఖమితి ధ్యాయందుఃఖస్యాపచితిం చరేత్॥ 12-25-17(65664)
స కిం శోచసి మూఢః సఞ్శోచ్యాన్కిమనుశోచసి।
పశ్య దుఃఖేషు దుఃఖాని భయేషు చ భయాన్యపి॥ 12-25-18(65665)
ఆత్మాఽపి చాయం న మమ సర్వాఽపి పథివీ మమ।
యథా మమ తథాఽన్యేషామితి పశ్యన్న ముహ్యతి॥ 12-25-19(65666)
శోకస్థానసహస్రాణి హర్షస్థానశతాని చ।
దివసేదివసే మూఢమావిశంతి న పండితం॥ 12-25-20(65667)
ఏవమేతాని కాలేన ప్రియద్వేష్యాణి భాగశః।
జీవేషు పరివర్తంతే దుఃఖాని చ సుఖాని చ॥ 12-25-21(65668)
దుఃఖమేవాస్తి న సుఖం తస్మాత్తదుపలభ్యతే।
తృష్ణార్తిప్రభవం దుఃఖం దుఃఖార్తిప్రభవం సుఖం॥ 12-25-22(65669)
సుఖస్యానంతరం దుఃఖం దుఃఖస్యానంతరం సుఖం।
న నిత్యం లభతే దుఃఖం న నిత్యం లభతే సుఖం॥ 12-25-23(65670)
సుఖమేవ హి దుఃఖాంతం కదాచిద్దుఃఖతః సుఖం।
తస్మాదేతద్ద్వయం జహ్యాద్య ఇచ్ఛేచ్ఛాశ్వతం సుఖం॥ 12-25-24(65671)
సుఖాంతప్రభవం దుఃఖం దుఃఖాంతప్రభవం సుఖం।
యన్నిమిత్తో భవేచ్ఛోకస్తాపో వా దుఃఖమూర్చ్ఛితః।
ఆయాసో వాఽపి యన్మూలస్తదేకాంగమపి త్యజేత్॥ 12-25-25(65672)
సుఖం వా యది వా దుఃఖం ప్రియం వా యది వాఽప్రియం।
ప్రాప్తం ప్రాప్తముపాసీత హృదయేనాపరాజితః॥ 12-25-26(65673)
ఈషదప్యంగ దారాణాం పుత్రాణామాచరన్ప్రియం।
తతో జ్ఞాస్యసి కః కస్య కేన వా కథమేవ చ॥ 12-25-27(65674)
యే చ మూఢతమా లోకే యే చ బుద్ధేః పరం గతాః।
త ఏవ సుఖమేధంతే మధ్యమః క్లిశ్యతే జనః॥ 12-25-28(65675)
ఇత్యన్నవీన్మహాప్రాజ్ఞో యుధిష్ఠిర స సేనజిత్।
పరావరజ్ఞో లోకస్య ధర్మవిత్సుఖదుఃఖవిత్॥ 12-25-29(65676)
పరదుఃఖేన దుఃఖీ యో న స జాతు సుఖీ భవేత్।
దుఃఖానాం హి క్షయో నాస్తి జాయతే హ్యపరాత్పరం॥ 12-25-30(65677)
సుఖం చ దుఃఖం చ భవాభవౌ చ
లాభాలాభౌ మరణం జీవితం చ।
పర్యాయతః సర్వమవాప్తువంతి
తస్మాన్న ముహ్యేన్న చ సంప్రహృష్యేత్॥ 12-25-31(65678)
దీక్షాం రాజ్ఞాం సంయుగే ధర్మమాహు
ర్యోగం రాజ్యే దండనీతిం చ సంయక్।
విత్తత్యాగం దక్షిణాం చైవ యజ్ఞే
సంయగ్దానం పావనానీతి విద్యాత్॥ 12-25-32(65679)
రక్షన్రాజ్యం బుద్ధిపూర్వం నయేన
సంత్యక్తాత్మా యజ్ఞశీలో మహాత్మా।
సర్వాల్లోకాంధర్మదృష్ట్యావలోక
న్నూధ్వం దేహాన్మోదతే దేవలోకే॥ 12-25-33(65680)
జిత్వా సంగ్రామాన్పాలయిత్వా చ రాష్ట్రం
సోమం పీత్వా వర్ధయిత్వా ప్రజాశ్చ।
యుక్త్యా దండం ధారయిత్వా ప్రజానాం
పశ్చాత్క్షీణాయుర్మోదతే దేవలోకే॥ 12-25-34(65681)
`యజంతి యజ్ఞాన్విజయంతి రాజ్యం
రక్షంతి రాష్ట్రాణి ప్రియాణి చైషాం।'
సంయగ్వేదాన్ప్రాప్య శాస్త్రాణ్యధీత్య
సంయగ్రాజ్యం పాలయిత్వా చ రాజా।
చాతుర్వర్ణ్యం స్థాపయిత్వా స్వధర్మే
పూతాత్మా వై మోదతే దేవలోకే॥ 12-25-35(65682)
యస్య వృత్తం నమస్యంతి స్వర్గస్థస్యాపి మానవాః।
పౌరజానపదామాత్యాః స రాజా రాజసత్తమః॥ ॥ 12-25-36(65683)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి పంచవింశోఽధ్యాయః (*)॥ 25॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-25-1 కుపితే రాజ్యకారణాత్॥
12-25-3 వీరవిహీనానాం పతిహీనానాం॥
12-25-5 నలభ్యతే వీరో హతవీరాభిర్వీరపత్నీభిరిత్యర్థః। నాపి తాభ్యః కశ్చిత్పతిం దాతుం సమర్థోఽస్తీత్యర్థః॥
12-25-7 నాభూతికాలేష్వితి ఝ.పాఠః॥
12-25-8 పుష్ప్యంతీతి డ. పాఠః॥
12-25-14 పర్యాయః కాలగతిః॥
12-25-17 అపచితిం ప్రతీకారం॥
12-25-18 దుఃఖేషు శోకజేషు మనస్తాపేషు। దుఃఖాని శిరస్తాడనాదీని। దుఃఖాదేర్ద్విగుణీకరణం మూఢకార్యమిత్యర్థః॥
12-25-21 యాని ప్రియాణి తాన్యేవ కాలే దుఃఖాని భవంతి। యాని ద్వేష్యాణి తాన్యేవ సుఖాని॥
12-25-22 తృష్ణయా యాఽఽర్తిరనవస్థితచిత్తతా తజ్జం దుఃఖం। దుఃఖస్యార్తిర్వినాశస్తజ్జం సుఖం॥
12-25-25 దుఃఖమూర్ఛితః దుఃఖేన వర్ధితః। ఏకాంగమపి సర్పదష్టాంగుష్ఠవత్ త్యజేత్॥
12-25-27 కేన హేతునా కథం కేన ప్రకారేణ కస్య సంబంధీతి జ్ఞాస్యతి॥
12-25-31 భవాభవౌ ఐశ్వర్యానైశ్వర్యే॥
12-25-33 సంత్యక్తాత్మా నిరహంకారః॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

* ఏతదనంతరం ఏకోఽధ్యాయః ధ. పాఠేఽధికో దృశ్యతే। 12-25a-1x [వైశంపాయన ఉవాచ। 12-25a-1a అస్మిన్నేవ ప్రకరణే ధనంజయముదారధీః। 12-25a-1b అభినీతతరం వాక్యమిత్యువాచ యుధిష్ఠిరః॥ 12-25a-2a యదేతన్మన్యసే పార్థ న జ్యాయోఽస్తి ధనాదితి। 12-25a-2b న స్వర్గో న సుఖం నార్థో నిర్ధనస్యేతి తన్మృషా॥ 12-25a-3a స్వాధ్యాయయజ్ఞసంసిద్ధా దృశ్యంతే వహవో జనాః। 12-25a-3b తపోరతాశ్చ మునయో యేషాం లోకాః సనాతనాః॥ 12-25a-4a ఋషీణాం సమయం శశ్వద్యే రక్షంతి ధనంజయ। 12-25a-4b ఆశ్రితాః సర్వధర్మజ్ఞా దేవాస్తాన్బ్రాహ్మణాన్విదుః॥ 12-25a-5a స్వాధ్యాయనిష్ఠాన్హి ఋషీంజ్ఞాననిష్ఠాంస్తథాఽపరాన్। 12-25a-5b బుద్ధ్యేథాః సంతతం చాపి ధర్మనిష్ఠాంధనంజయ॥ 12-25a-6a జ్ఞాననిష్ఠేషు కార్యాణి ప్రతిష్ఠాప్యాని పాండవ। 12-25a-6b వైఖానసానాం వచనం యథా నో విదితం ప్రభో॥ 12-25a-7a అజాశ్చ పృశ్నయశ్చైవ సికతాశ్చైవ భారత। 12-25a-7b అరుణాః కేతవశ్చైవ స్వాధ్యాయేన దివం గతాః॥ 12-25a-8a అవాప్యైతాని కర్మాణి వేదోక్తాని ధనంజయ। 12-25a-8b దానమధ్యయనం యజ్ఞో నిగ్రహశ్చైవ దుర్గ్రహః॥ 12-25a-9a దక్షిణేన చ పంథానమర్యంణో యే దివం గతాః। 12-25a-9b ఏతాన్క్రియావతాం లోకానుక్తవాన్పూర్వమప్యహం॥ 12-25a-10a ఉత్తరేణ తు పంథానం నియమాద్యం ప్రపశ్యసి। 12-25a-10b ఏతే యాగవతాం లోకా భాంతి పార్థ సనాతనాః॥ 12-25a-11a తత్రోత్తరాం గతిం పార్థ ప్రశంసంతి పురావిదః। 12-25a-11b సంతోషో వై స్వర్గతమః సంతోషః పరమం సుఖం॥ 12-25a-12a తుష్టేర్న కించిత్పరమం సా సంయక్ ప్రతితిష్ఠతి। 12-25a-12b వినీతక్రోధహర్షస్య, సతతం సిద్ధిరుత్తమా॥ 12-25a-13a అత్రాప్యుదాహరంతీమాం గాథాం గీతాం యయాతినా। 12-25a-13b యోఽభిప్రేత్యాహరేత్కామాన్కూర్మోఽంగానీవ సర్వశః॥ 12-25a-14a యదా చాయం న బిభేతి యదా చాస్మాన్న బిభ్యతి। 12-25a-14b యదా నేచ్ఛతి న ద్వేష్టి బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా॥ 12-25a-15a యదా న భావం కురుతే సర్వభూతేషు పాపకం। 12-25a-15b కర్మణా మనసా వాచా బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా॥ 12-25a-16a వినీతమానమోహశ్చ బహుసంగవివర్జితః। 12-25a-16b తదాత్మజ్యోతిషః సాధో నిర్వాణముపపద్యతే॥ 12-25a-17a ఇదం తు శృణు మే పార్థ బ్రువతః సంయతేంద్రియః। 12-25a-17b ధర్మమన్యే వృత్తమన్యే ధనమీహంతి చాపరే॥ 12-25a-18a ధనహేతోర్య ఈహేత తస్యానీహా గరీయసీ। 12-25a-18b భూయాందోషో హి విత్తస్య యశ్చ ధర్మస్తదాశ్రయః॥ 12-25a-19a ప్రత్యక్షమనుపశ్యామి త్వమపి ద్రష్టుమర్హసి। 12-25a-19b వర్జనం వర్జనీయానామీహామనేన దుష్కరం॥ 12-25a-20a యే విత్తమభిపద్యంతే సంయక్త్వం తేషు దుర్లభం। 12-25a-20b ద్రుహ్యతః ప్రైతి తత్ప్రాహుః ప్రతికూలం యథాతథం॥ 12-25a-21a యస్తు సంభిన్నవృత్తః స్యాద్వీతశోకభయో నరః। 12-25a-21b అల్పేన తృషితో ద్రుహ్యన్ భ్రూణహత్యాం న బుధ్యతే॥ 12-25a-22a దుష్యంత్యాదదతో భృత్యా నిత్యం దస్యుభయాదివ। 12-25a-22b దుర్లభం చ ధనం ప్రాప్య భృశం దత్వాఽనుతప్యతే॥ 12-25a-23a అధనః కస్య కిం వాచ్యో విముక్తః సర్వశః సుఖీ। 12-25a-23b దేవస్వముపగృహ్యైవ ధనేన న సుఖీ భవేత్॥ 12-25a-24a తత్ర గాథాం యజ్ఞగీతాం కీర్తయంతి పురావిదః। 12-25a-24b త్రయీముపాశ్రితాం లోకే యజ్ఞసంస్తరకారికాం॥ 12-25a-25a యజ్ఞాయ సృష్టాని ధనాని ధాత్రా 12-25a-25b యజ్ఞాయ సృష్టః పురుషో రక్షితా చ। 12-25a-25c తస్మాత్సర్వం యజ్ఞ ఏవోపయోజ్యం 12-25a-25d ధనం న కామాయ హితం ప్రశస్తం॥ 12-25a-26a ఏతత్స్వార్థే చ కౌంతేయ ధనం ధనవతాం వర। 12-25a-26b ధాతా దదాతి మర్త్యేభ్యో యజ్ఞార్థమితి విద్ధి తత్॥ 12-25a-27a తస్మాద్వుద్ధ్యంతి పురుషా న హి తత్కస్యచిద్భువం। 12-25a-27b శ్రద్దధానస్తతో లోకో దద్యాచ్చైవ యజేత చ॥ 12-25a-28a లబ్ధస్య త్యాగమిత్యాహుర్న భోగం న చ సంక్షయం। 12-25a-28b తస్య కిం సంచయేనార్థః కార్యే జ్యాయసి తిష్ఠతి॥ 12-25a-29a యే స్వధర్మాదపేతేభ్యః ప్రయచ్ఛంత్యల్పబుద్ధయః। 12-25a-29b శతం వర్షాణి తే ప్రేత్య పురీషం భుంజతే జనాః॥ 12-25a-30a అనర్హతే యద్దదాతి న దదాతి యదర్హతే। 12-25a-30b అర్హానర్హాపరిజ్ఞానాద్దానధర్మోఽపి దుష్కరః॥ 12-25a-31a లబ్ధానామపి విత్తానాం బోద్ధవ్యౌ ద్వావతిక్రమౌ। 12-25a-31b అపాత్రే ప్రతిపత్తిశ్చ పాత్రే చాప్రతిపాదనం॥]

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-25a-4 సమయం అధ్యయనసంప్రదాయస్యావిచ్ఛేదం ఆశ్రితా ఆశ్రమిణః। బ్రహ్మచారిణ ఇత్యర్థః॥ 12-25a-6 కార్యాణి రాజకార్యాణి। ప్రతిష్ఠాప్యాని తద్వచసానుష్ఠేయానీత్యర్థః। వైఖానసానాం వానప్రస్థానాం॥ 12-25a-7 అజాదయో వాలఖిల్యవదృషీణాం గణవిశేషాః॥ 12-25a-9 ఏతాన్ ద్యురూపాన్। క్రియావతాం కర్మిణాం॥ 12-25a-10 ఉత్తరేణ ఉత్తరతః స్థితం॥ 12-25a-12 సా తుష్టిః పరమవైరాగ్యాభిధా ఉత్తమా సిద్ధిః। వినీతక్రోధహర్షస్య క్రోధాదిజయినః సంయక్ ప్రతితిష్ఠతి ఇతరస్య తు నేత్యర్థః॥ 12-25a-16 ఆత్మజ్యోతిషః ఆత్మజ్ఞస్య। నిర్వాణం మోక్షః॥ 12-25a-17 వృత్తం శీలం। ఈహంతి ఈహంతే॥ 12-25a-18 ధనహేతోః ధర్మాయ విత్తస్యార్జనే ఇతి శేషః। తదాశ్రయో ధర్మో యజ్ఞాదిస్తస్మిన్నపి భూయాందోషోఽస్తి॥ 12-25a-19 ఈహమానేన ధనార్థినా॥ 12-25a-20 సంయక్త్వం సాధుకర్మ ద్రుహ్యతః। ద్రోహయుక్తానేవ తద్ధనం ప్రేతి న త్వద్రోహానితి ప్రాహుః। హింసాం వినా ధనప్రాప్తిర్నాస్తీత్యర్థః। ప్రాప్తమపి యథాయథం సర్వథా ప్రతికూలం నానాభయహేతుత్వాత్॥ 12-25a-21 అల్పార్థేఽపి బ్రహ్మహత్యామర్జయతీత్యర్థః॥ 12-25a-22 దుర్లభం ధనం ప్రాప్యానుకూలేభ్యోఽపి భృత్యేభ్యో దత్త్వా దస్యుభయాదివ భృశమనుతప్యత ఇతి సంబంధః। విత్తవ్యయే మహద్దుఃఖం భవతీత్యర్థః॥ 12-25a-23 దేవస్వం తథా త్రైవార్షికాధికాన్నో యః సహి సోమం పిబేద్ద్విజః। ప్రాక్సౌమికీః క్రియాః కుర్యాద్యస్యాన్నం వార్షికం భవేదితి స్మృతేరల్పమపి సంచితం ధనం దేవస్వమేవ। తదప్యుపసంగృహ్య దేవేభ్యోఽదత్త్వైవ న తేన తావతాపి సుఖీ భవేత్కిం తు లాభాల్లోభః ప్రవర్తత ఇతిన్యాయేన తృష్ణాధిక్యాద్దుఃఖమేవానుభవతీత్యర్థః॥ 12-25a-24 గాథాం వైదికజనే యజ్ఞప్రతిష్ఠాకరీం॥ 12-25a-26 చాద్యజ్ఞార్థేఽపి॥ 12-25a-28 ఇత్యాహుః ప్రశస్తమాహురిత్యర్థః। కార్యే త్యాగరూపే॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.